आयुष्मान आरोग्य मंदिर डे केअर सेवा: नमस्कार मित्रांनो, गावात कुणी आजारी पडलं की आपल्याला तालुक्याच्या किंवा मोठ्या गावच्या दवाखान्यात धाव घ्यावी लागते. वेळ, पैसा आणि दिवसाची मजुरी, सगळंच जातं. ही अडचण कमी करण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या सार्वजनिक आरोग्य विभागाने दिनांक २९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी एक महत्त्वाचा शासन निर्णय (GR) काढला आहे. आता उपकेंद्र स्तरावरील आयुष्मान आरोग्य मंदिरात रोज ठरलेल्या वेळेत बाह्यरुग्ण तपासणी (OPD), गावात जाऊन तपासणी, घरभेटी आणि ई-संजीवनीद्वारे तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला मिळणार आहे.
तुमच्या गावाजवळच्या आयुष्मान आरोग्य मंदिरात कोणत्या वेळी कोणती सेवा मिळणार, गावात आरोग्य अधिकारी कधी येणार, घरभेटीत कोणाची तपासणी होणार, हे सगळं या लेखात सोप्या भाषेत दिलं आहे. त्यामुळे लेख शेवटपर्यंत नक्की वाचा.
हे पण वाचा: पीएम हेल्थ आयडी कार्ड मराठी संपूर्ण माहिती

Table of Contents
आयुष्मान आरोग्य मंदिर डे केअर सेवा GR थोडक्यात
| विभाग | सार्वजनिक आरोग्य विभाग, महाराष्ट्र शासन |
| GR क्रमांक | श्रेणी-२०२६/प्र.क्र.८३/पासु-१ (ई.क्र.१८६९०७१) |
| दिनांक | २९ ऑक्टोबर २०२६ |
| संकेतांक | २०२६१०२९१७०५०२३४१७ |
| विषय | आयुष्मान आरोग्य मंदिरामार्फत प्रभावी डे केअर सेवा देणेबाबत मार्गदर्शक सूचना निर्गमित करणेबाबत |
| लाभार्थी | उपकेंद्र / आयुष्मान आरोग्य मंदिराच्या क्षेत्रातील गावांतील नागरिक |
| निधी | या GR मध्ये कोणत्याही निधीचा उल्लेख नाही (हा कार्यपद्धतीबाबतचा निर्णय आहे) |
आयुष्मान आरोग्य मंदिर म्हणजे काय?
GR मधील प्रस्तावनेनुसार, भारत सरकारच्या आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालयाच्या दिनांक २५ नोव्हेंबर २०२३ च्या पत्रानुसार लोकांना घराजवळ सर्वसमावेशक प्राथमिक आरोग्य सेवा (Comprehensive Primary Health Care – CPHC) मोफत आणि दर्जेदार पद्धतीने मिळावी म्हणून उपकेंद्र / आरोग्य वर्धिनी केंद्रांच्या सुविधा वाढवून त्यांना “आयुष्मान आरोग्य मंदिर” असे नाव देण्यात आले आहे.
हे पण वाचा: जननी सुरक्षा योजना: गरोदर मातांसाठी मराठी माहिती
या केंद्रांमधून मिळणाऱ्या सेवा अधिक प्रभावी, गुणवत्तापूर्ण आणि सातत्यपूर्ण व्हाव्यात म्हणून सुधारित कार्यपद्धती ठरवण्याची गरज होती. त्यासाठीच हा GR काढण्यात आला आहे.
GR नुसार आयुष्मान आरोग्य मंदिराचे रोजचे वेळापत्रक
GR मध्ये उपकेंद्र – आयुष्मान आरोग्य मंदिर स्तरावर बाह्यरुग्ण सेवा आणि क्षेत्र भेटींचे खालील नियोजन दिले आहे:
हे पण वाचा: अपंग प्रमाणपत्र online: फॉर्म, स्मार्ट कार्ड, शासन निर्णय
| दिवस | वेळ | कामकाज |
|---|---|---|
| सोमवार ते शुक्रवार | सकाळी ०८:०० ते दुपारी १२:३० | बाह्यरुग्ण सेवा (OPD) – सर्व प्रकारच्या रुग्णांची तपासणी व आवश्यकतेनुसार औषधोपचार. तसेच रक्त तपासण्या. |
| दुपारी ०२:०० ते सायंकाळी ०४:०० | क्षेत्र भेटी / बाह्यरुग्ण (OPD) सेवा – समुदायस्तरीय बाह्यरुग्ण सेवा. जेथे समुदाय आरोग्य अधिकारी नसतील किंवा अधिक गावे असतील तेथे आयुर्वेदिक / ॲलोपॅथिक दवाखान्यातील वैद्यकीय अधिकाऱ्यांचाही सहभाग प्राथमिक आरोग्य केंद्राचे वैद्यकीय अधिकारी नियोजन करताना घेतील. | |
| सायंकाळी ०४:०० ते ०५:०० | गृह भेटी | |
| सायंकाळी ०५:०० ते ०५:३० | दिवसभरातील कामकाजाच्या नोंदी व संबंधित पोर्टलवर माहिती अद्ययावत करणे | |
| शनिवार | सकाळी ०८:३० ते दुपारी १२:३० | बाह्यरुग्ण सेवा (OPD), उपकेंद्र किंवा प्रा.आ.केंद्र स्तरावर सभा, ई-संजीवनी / टेली मेडिसीन |
टीप: वरील तक्त्यात सोमवार ते शुक्रवार OPD ची वेळ सकाळी ०८:०० पासून दिली आहे, तर GR मधील कार्यपद्धतीच्या पहिल्या मुद्द्यात समुदाय आरोग्य अधिकारी ०८:३० ते १२:३० या वेळेत उपकेंद्रात बाह्यरुग्ण सेवा देतील असा उल्लेख आहे. नेमकी वेळ तुमच्या जवळच्या आयुष्मान आरोग्य मंदिरात विचारून घ्या.
हे पण वाचा: माझी कन्या भाग्यश्री योजना महाराष्ट्र: लाभ, अर्ज, कागदपत्रे
गावकऱ्यांना कोणत्या सेवा मिळणार? (GR मधील कार्यपद्धती)
१) आरोग्य मंदिरात OPD आणि प्राथमिक उपचार
समुदाय आरोग्य अधिकारी (CHO) उपकेंद्र / आयुष्मान आरोग्य मंदिरात बाह्यरुग्ण सेवा देतील. यात सर्व प्रकारच्या रुग्णांची तपासणी होईल आणि आवश्यकतेनुसार प्राथमिक स्तरावरचे सर्व उपचार दिले जातील. BSc नर्सिंग कर्मचारी व CHO असलेल्या ठिकाणी ई-संजीवनी प्रणालीद्वारे मिळालेल्या सूचनेनुसार औषधोपचार केले जातील.
२) ई-संजीवनीद्वारे तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला
ई-संजीवनी / टेली मेडिसीन तंत्रज्ञानाचा नियमित वापर करायचा आहे. म्हणजे गावातील रुग्णाला तज्ज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला ई-संजीवनी / टेलीमेडिसीनद्वारे उपलब्ध करून दिला जाईल.
हे पण वाचा: सुकन्या समृद्धी योजना माहिती मराठी
३) रोज एका गावात OPD – ठरलेला दिवस, ठरलेली वेळ
- दररोज एका गावाला भेट देऊन त्या गावात साधारणपणे दुपारी २:०० ते ४:०० या वेळेत बाह्यरुग्ण सेवा द्यायची आहे.
- ही सेवा गावातील अंगणवाडी केंद्र / प्राथमिक शाळा / ग्रामपंचायत कार्यालय येथील जागेत दिली जाईल.
- ही सेवा निश्चित दिवस आणि निश्चित वेळ या तत्त्वावर दिली जाईल. गावासाठी आधी ठरवलेला दिवस बदलू नये, असे GR मध्ये स्पष्ट सांगितले आहे.
- CHO / दवाखान्याचे वैद्यकीय अधिकारी (MO Dispensary) / प्राथमिक आरोग्य केंद्राचे वैद्यकीय अधिकारी (MO PHC) आपले फिरती दिवस त्याप्रमाणे निश्चित करतील.
४) आशा व अंगणवाडी ताई देणार माहिती
स्थानिक आशा / अंगणवाडी कार्यकर्त्यांमार्फत गावातील लोकांना समुदाय आरोग्य अधिकाऱ्यांची भेट व बाह्यरुग्ण सेवा याबाबत माहिती दिली जाईल. त्यामुळे आपल्या गावात आरोग्य अधिकारी कोणत्या दिवशी येणार, हे आशा ताईंकडून कळू शकेल.
हे पण वाचा: अपंग पेन्शन योजना महाराष्ट्र संपूर्ण माहिती
५) घरभेटीत कोणाची काळजी घेतली जाणार?
आरोग्य सेविका व आरोग्य सेवक गावातील खालील लोकांच्या घरी भेट देऊन पाठपुरावा करतील:
- गरोदर माता
- स्तनदा माता
- कुटुंब कल्याण शस्त्रक्रिया झालेल्या माता
- लहान बालके
- असंसर्गजन्य / संसर्गजन्य आजारांवर उपचार घेत असलेले रुग्ण
हे पण वाचा: विधवा पेंशन योजना महाराष्ट्र: कागदपत्रे, अर्ज, पात्रता
तसेच गृहभेटीदरम्यान टी.बी. आणि कुष्ठरुग्णांची भेट व तपासणी, सिकल सेल रुग्ण आणि उपशामक (Palliative Care) रुग्णांची भेट व तपासणी, उच्च जोखमीच्या माता व बालकांची तपासणी, नवजात बालकांची तपासणी / भेट, राष्ट्रीय कीटकजन्य रोग नियंत्रण कार्यक्रमांतर्गत (NVBDCP) सर्वेक्षण, आणि असंसर्गजन्य आजार तपासणीअंतर्गत संशयित रुग्णांची तपासणी अशी कामे केली जातील.
६) रोज किती रुग्णांची तपासणी अपेक्षित?
GR नुसार समुदाय आरोग्य अधिकाऱ्यांनी आरोग्यवर्धिनी केंद्रात दररोज साधारणपणे १०-१५ रुग्ण आणि गाव भेटीमध्ये १५-२० रुग्ण तपासणे अपेक्षित आहे.
हे पण वाचा: इंदिरा गांधी राष्ट्रीय वृद्धापकाळ निवृत्ती वेतन योजना
७) औषधे, इंजेक्शन आणि सलाईन
आयुष्मान आरोग्य मंदिरात राज्य यादीप्रमाणे औषधे उपलब्ध असावीत आणि त्यात इंजेक्शन आणि सलाईन (I.V.) यांचीही उपलब्धता असावी, असे GR मध्ये म्हटले आहे.
आयुष्मान आरोग्य मंदिर सक्षम करण्यासाठी काय होणार?
- भारत सरकारच्या मार्गदर्शक सूचनेनुसार केंद्रात १४ प्रकारच्या प्रयोगशाळा तपासण्या करण्यात याव्यात.
- केंद्रात अत्यावश्यक औषधे (Essential Drugs) असणे आवश्यक आहे.
- कार्यपद्धतीत सांगितलेल्या सेवा देण्यासाठी आवश्यक साहित्य व साधनसामग्री असावी.
- ई-संजीवनी (टेली मेडिसीन) पोर्टलच्या सुविधेचा नियमित वापर करावा.
- या सेवांबद्दल लोकांमध्ये जनजागृती करावी.
हे पण वाचा: संजय गांधी निराधार अनुदान योजना शासन निर्णय
कामावर देखरेख कोण ठेवणार?
CHO यांनी दिलेली बाह्यरुग्ण सेवा (आरोग्य मंदिर व गावातील सेवा), त्यांच्या चमूमार्फत होणाऱ्या भेटी आणि कामावर आधारित मोबदला मार्गदर्शक सूचनेप्रमाणेच दिला जात आहे याची खात्री करणे, तसेच केंद्रांच्या कामावर देखरेख ठेवण्याची जबाबदारी तालुका आरोग्य अधिकारी व जिल्हा आरोग्य अधिकारी यांची राहील.
| पर्यवेक्षणाचा टप्पा | जबाबदार अधिकारी |
|---|---|
| दैनंदिन पर्यवेक्षण | प्राथमिक आरोग्य केंद्र वैद्यकीय अधिकारी (PHC MO) |
| आठवडी पर्यवेक्षण | तालुका वैद्यकीय अधिकारी (THO) |
| मासिक पर्यवेक्षण | जिल्हा आरोग्य अधिकारी (DHO) |
हे पण वाचा: केशरी रेशन कार्ड शेतकरी DBT GR: धान्याऐवजी थेट खात्यात पैसे
पर्यवेक्षणासाठी GR मध्ये ८ आरोग्य निर्देशांक ठरवले आहेत: दैनंदिन बाह्य रुग्ण संख्या, आठवडी बाह्य रुग्ण संख्या, टेलिमेडिसीनद्वारे तज्ज्ञ सल्ला घेतलेले रुग्ण, आजारनिहाय रुग्ण तपासणी संख्या, किती रुग्ण संदर्भित केले व त्याची कारणे, दिलेल्या गृहभेटी, आठवडी घेतलेल्या योगा सत्रांची संख्या, आणि आयुष्मान आरोग्य मंदिर पोर्टल (AAM Portal) व इतर पोर्टलवरील दैनंदिन नोंद.
राज्य स्तरावर सहसंचालक (प्राथमिक) आरोग्य सेवा, आयुक्तालय हे सनियंत्रण अधिकारी असतील आणि कार्यकारी संचालक, राज्य आरोग्य प्रणाली संसाधन केंद्र (SHSRC), पुणे हे तांत्रिक बाबीत समन्वय करतील.
हे पण वाचा: महाराष्ट्र शिधापत्रिका यादी: ऑनलाइन अर्ज माहिती
सेवा बळकट करण्यासाठी ७ सदस्यांची समिती
| अ.क्र. | पद | भूमिका |
|---|---|---|
| १ | संचालक (प्राथमिक), आरोग्य सेवा, पुणे | अध्यक्ष |
| २ | सहसंचालक (प्राथमिक) आरोग्य सेवा, मुंबई | सदस्य, सचिव |
| ३ | सहसंचालक (तांत्रिक), राआअ, मुंबई | सदस्य |
| ४ | कार्यकारी संचालक, SHSRC, पुणे | सदस्य |
| ५ | संचालक, राज्य आरोग्य व कुटुंब कल्याण संस्था (SIHFW), नागपूर | सदस्य |
| ६ | डॉ. अर्चना पाटील (माजी संचालक, आरोग्य सेवा) | अशासकीय सदस्य |
| ७ | लेफ्टनंट जनरल डॉ. माधुरी कानिटकर (सेवानिवृत्त) | अशासकीय सदस्य |
ही समिती तीन महिन्यांतून एकदा बैठक घेऊन आयुष्मान आरोग्य मंदिर स्तरावरील सेवांचा आढावा घेईल आणि मार्गदर्शनपर अहवाल आयुक्त (आरोग्य सेवा) तथा अभियान संचालक, राष्ट्रीय आरोग्य अभियान, मुंबई यांच्यामार्फत शासनास सादर करेल.
हे पण वाचा: गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात विमा योजना सर्व GR
गावकऱ्यांनी लक्षात ठेवाव्यात अशा गोष्टी
- सोमवार ते शनिवार सकाळच्या वेळेत जवळच्या आयुष्मान आरोग्य मंदिरात OPD सेवा मिळेल.
- आठवड्यातील एका ठरलेल्या दिवशी दुपारी २ ते ४ या वेळेत आरोग्य पथक तुमच्या गावातील अंगणवाडी, शाळा किंवा ग्रामपंचायत कार्यालयात OPD घेईल. तो दिवस आशा / अंगणवाडी ताईंकडून विचारून घ्या.
- घरात गरोदर माता, स्तनदा माता, नवजात बाळ, लहान मूल, टी.बी., कुष्ठरोग, सिकल सेल किंवा दीर्घ आजाराचा रुग्ण असेल तर आरोग्य सेविका / सेवक घरी येऊन पाठपुरावा करतील.
- मोठ्या डॉक्टरांचा सल्ला हवा असल्यास आरोग्य मंदिरातून ई-संजीवनी (टेली मेडिसीन) द्वारे सल्ला मिळू शकतो.
शासनाची भूमिका (बातमीतील माहिती): हिंदुस्थान समाचार वृत्तसंस्थेच्या ३० ऑक्टोबर २०२६ च्या बातमीनुसार, सार्वजनिक आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्री प्रकाश आबिटकर यांनी, आयुष्मान आरोग्य मंदिरांमधील डे-केअर ओपीडी सेवेमुळे गरीब, गरजू आणि सर्वसामान्य नागरिकांना घराजवळच आरोग्यसेवा मिळेल आणि आरोग्यसेवेसाठी दूर जाण्याची गरज कमी होईल, अशी प्रतिक्रिया दिली आहे.
हे पण वाचा: बांधकाम कामगार योजना: फायदे, अर्ज, पात्रता
आयुष्मान आरोग्य मंदिर GR PDF डाउनलोड
मूळ शासन निर्णय (GR) PDF खालील अधिकृत लिंकवरून डाउनलोड करा:
- आयुष्मान आरोग्य मंदिर डे केअर सेवा GR PDF (संकेतांक २०२६१०२९१७०५०२३४१७)
- अधिकृत संकेतस्थळ: gr.maharashtra.gov.in | आयुष्मान आरोग्य मंदिर (केंद्र शासन): aam.mohfw.gov.in
हे पण वाचा: ग्रामपंचायत योजना महाराष्ट्र: मनरेगा ग्रामपंचायत योजना
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न १: आयुष्मान आरोग्य मंदिर डे केअर सेवेबाबत GR कधी निघाला?
उत्तर: सार्वजनिक आरोग्य विभागाचा हा GR दिनांक २९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी निघाला असून त्याचा संकेतांक २०२६१०२९१७०५०२३४१७ आहे.
प्रश्न २: आयुष्मान आरोग्य मंदिरात OPD कोणत्या वेळेत असेल?
उत्तर: GR मधील वेळापत्रकानुसार सोमवार ते शुक्रवार सकाळी ०८:०० ते दुपारी १२:३० (कार्यपद्धतीत ०८:३० ते १२:३० असा उल्लेख) आणि शनिवारी सकाळी ०८:३० ते दुपारी १२:३० OPD सेवा असेल.
हे पण वाचा: रोजगार हमी योजना महाराष्ट्र: यादी, नोंदणी, कागदपत्रे
प्रश्न ३: गावात आरोग्य तपासणी कुठे होणार?
उत्तर: रोज एका गावात दुपारी साधारण २:०० ते ४:०० या वेळेत अंगणवाडी केंद्र, प्राथमिक शाळा किंवा ग्रामपंचायत कार्यालयातील जागेत OPD घेतली जाईल. गावाचा दिवस ठरलेला असेल आणि तो बदलू नये असे GR मध्ये म्हटले आहे.
प्रश्न ४: आयुष्मान आरोग्य मंदिरात किती प्रकारच्या तपासण्या होणार?
उत्तर: भारत सरकारच्या मार्गदर्शक सूचनेनुसार १४ प्रकारच्या प्रयोगशाळा तपासण्या करण्यात याव्यात, असे GR मध्ये म्हटले आहे.
हे पण वाचा: प्रधानमंत्री पेन्शन योजना मराठी माहिती
प्रश्न ५: घरभेटीत कोणाची तपासणी होईल?
उत्तर: गरोदर माता, स्तनदा माता, कुटुंब कल्याण शस्त्रक्रिया झालेल्या माता, लहान बालके, नवजात बालके, संसर्गजन्य / असंसर्गजन्य आजारांचे रुग्ण, टी.बी., कुष्ठरोग, सिकल सेल आणि उपशामक (Palliative Care) रुग्ण यांची घरभेटीत तपासणी व पाठपुरावा केला जाईल.
निष्कर्ष
मित्रांनो, या GR मुळे आयुष्मान आरोग्य मंदिराचे काम आता ठरलेल्या वेळापत्रकानुसार चालणार आहे: सकाळी केंद्रात OPD, दुपारी गावात OPD, संध्याकाळी घरभेटी. त्यामुळे गावातील लोकांना छोट्या आजारांसाठी, तपासण्यांसाठी आणि तज्ज्ञ सल्ल्यासाठी दूर जाण्याची गरज कमी होईल. ही माहिती तुमच्या गावातील WhatsApp ग्रुपवर, आशा ताई, अंगणवाडी ताई आणि घरातील ज्येष्ठांपर्यंत नक्की शेअर करा. अशाच शासन निर्णय आणि योजनांच्या ताज्या माहितीसाठी कृषी दवंडी ला नियमित भेट देत राहा.
