मुरघास आणि सुका चारा किंमत: नमस्कार शेतकरी मित्रांनो, यंदा राज्यातील तब्बल 304 तालुक्यांमध्ये दुष्काळ जाहीर झाला आहे. पाऊस कमी झाल्याने अनेक गावांत जनावरांसाठी चारा मिळणे अवघड झाले आहे आणि चाऱ्याचे भाव वाढण्याची भीती आहे. अशा वेळी चारा खरेदी कोणत्या दराने करायची, असा मोठा प्रश्न होता. हाच प्रश्न सोडवण्यासाठी पशुसंवर्धन विभागाने 30 ऑक्टोबर 2026 रोजी नवीन शासन निर्णय (GR) काढला आहे. यात सुका चारा आणि मुरघास यांची कमाल आधारभूत किंमत प्रति किलो ठरवून दिली आहे, तसेच चाऱ्याचा दर्जा कसा असावा याचे नियमही दिले आहेत.
सुका चाऱ्याला किलोमागे किती रुपये, मुरघासाला किती रुपये, वाहतूक खर्चाचे काय आणि हा दर कधीपर्यंत लागू राहणार, ही सगळी माहिती आपण या लेखात सोप्या भाषेत पाहणार आहोत. त्यामुळे लेख शेवटपर्यंत नक्की वाचा.
हे पण वाचा: चारा टंचाई उपाययोजना GR: चारा टंचाईवर कृषी विभागाचा प्लॅन, शेतकऱ्यांना काय मिळणार?

Table of Contents
GR थोडक्यात
| विभाग | पशुसंवर्धन, दुग्धव्यवसाय विकास व मत्स्यव्यवसाय विभाग, महाराष्ट्र शासन |
| GR क्रमांक | DAHD-14034/54/2026-DAHD-AH4 (E-1869528) |
| दिनांक | 30 ऑक्टोबर 2026 |
| संकेतांक | 202610301028379145 |
| विषय | सन 2026 मधील दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर चारा टंचाई परिस्थितीत मुरघास आणि सुक्या चाऱ्याची किंमत निश्चित करणे |
| सुका चारा दर | कमाल ₹12 प्रति किलो (वाहतूक खर्च वगळून) |
| मुरघास दर | कमाल ₹8 प्रति किलो (वाहतूक खर्च वगळून) |
| कालावधी | मदत व पुनर्वसन विभागाने जाहीर केलेला सन 2026-27 मधील दुष्काळाचा कालावधी |
हा GR का काढला? (समस्या काय होती)
दुष्काळ व्यवस्थापन संहिता 2016 नुसार खरीप 2026 च्या परिस्थितीचे मूल्यांकन करून मदत व पुनर्वसन विभागाने 25/09/2026 च्या GR नुसार 265 तालुके आणि 14/10/2026 च्या GR नुसार 39 तालुके, असे एकूण 304 तालुक्यांत दुष्काळ जाहीर केला आहे.
हे पण वाचा: गाळपेरा जमीन चारा लागवड GR: धरणातील जमीन आता चाऱ्यासाठी मिळणार
दुष्काळामुळे पाणी टंचाई आणि चारा टंचाई यांसारख्या समस्या उभ्या राहतात. त्यावर उपाय सुचवण्यासाठी महसूल मंत्र्यांच्या अध्यक्षतेखाली मंत्रिमंडळ उपसमिती स्थापन झाली. या उपसमितीच्या निर्णयानुसार 06/10/2026 च्या GR ने अप्पर मुख्य सचिव (महसूल) यांच्या अध्यक्षतेखाली अभ्यासगट नेमण्यात आला. या अभ्यासगटाने राज्यात आणि इतर राज्यांत झालेल्या चांगल्या उपाययोजनांचा अभ्यास करून चारा टंचाईवर मात करण्यासाठी अहवाल दिला.
27/10/2026 रोजी झालेल्या मंत्रिमंडळ उपसमितीच्या बैठकीत हा अहवाल स्वीकारण्यात आला. त्यातील एक महत्त्वाची शिफारस म्हणजे सुका चारा आणि मुरघास यांची आधारभूत किंमत ठरवणे. त्यावरच हा GR आधारित आहे.
हे पण वाचा: कडबा कुट्टी मशीन अनुदान: 100% अनुदान, करा ऑनलाईन अर्ज
मुरघास आणि सुका चारा किंमत: GR मध्ये नेमका काय निर्णय झाला?
अभ्यासगटाने शिफारस केलेल्या दरांना शासनाने खालील अटींवर मान्यता दिली आहे:
| चाऱ्याचा प्रकार | कमाल आधारभूत किंमत (प्रति किलो) | वाहतूक खर्च |
|---|---|---|
| सुका चारा | ₹12 | दरात समाविष्ट नाही (वगळून) |
| मुरघास | ₹8 | दरात समाविष्ट नाही (वगळून) |
हे पण वाचा: अतिवृष्टी बाधित शेतकऱ्यांना मदत GR: ₹264 कोटी मंजूर, तुमचा जिल्हा आहे का?
- कालावधी: हे दर मदत व पुनर्वसन विभागाने जाहीर केलेल्या सन 2026-27 मधील दुष्काळाच्या कालावधीसाठी लागू राहतील.
- खरेदी कोण करणार: अभ्यासगटाच्या अहवालातील प्रकरण क्र. 6 नुसार शिफारस केलेली “जिल्हास्तरीय दुष्काळ व्यवस्थापन कार्यकारी समिती” अहवालात सांगितल्याप्रमाणे आणि मदत व पुनर्वसन विभागाच्या वेळोवेळीच्या निर्देशांप्रमाणे खरेदीची कार्यवाही करेल.
- वाहतूक दर: वाहतुकीचे दर परिवहन आयुक्त वेळोवेळी ठरवतील त्याप्रमाणे लागू राहतील.
- जुना GR रद्द: 14/09/2023 च्या शासन निर्णयाने (कृवपदुम 33011/5/2023/एमएजी/पदुम 4) मुरघासाचे दर ठरवले होते. तो GR आता अधिक्रमित (supersede) करून हे नवीन दर लागू केले आहेत.
म्हणजेच, ₹12 आणि ₹8 हे कमाल दर आहेत, आणि वाहतुकीचा खर्च यात धरलेला नाही. वाहतुकीचा दर परिवहन आयुक्तांच्या दरानुसार वेगळा लागू होईल.
हे पण वाचा: नाविन्यपूर्ण योजना GR: गाई-म्हशी गट वाटप योजना
चाऱ्याचा दर्जा कसा असावा? (GR मधील मानके)
अ) सुका चारा
- ओलावा (Moisture Content): कमाल 15% पर्यंत (संदर्भ: Text book of Animal Husbandry by G.C. Banerjee)
- चारा चांगला दिसणारा, आंबट किंवा कुबट वास नसलेला, तसेच बुरशी, माती आणि कीड नसलेला असावा.
- ज्वारी आणि बाजरी यांच्या चाऱ्याला प्राधान्य.
आ) मुरघास
- खरेदी केला जाणारा मुरघास हवाबंद अवस्थेत असावा.
- मुरघासाला कोणत्याही बुरशीचा प्रादुर्भाव झालेला नसावा.
- मुरघासात खालीलप्रमाणे घटकांचे प्रमाण असावे:
हे पण वाचा: नाविन्यपूर्ण योजना शेळी/मेंढी गट वाटप योजना GR PDF
| अ.क्र. | Parameters | Percentage |
|---|---|---|
| 1 | Moisture, percent by mass | 62-70 |
| 2 | pH | 3.5-4.4 |
| 3 | Crude Protein percent by mass minimum | 7.0 |
| 4 | Crude Fiber, percent by mass max / NDF (Neutral Detergent Fiber) | 35/60 |
| 5 | Acid Insoluble Ash, percent by mass max | 5 |
| 6 | Alfatoxin B1 (ppb) max | 20 |
(संदर्भ: भारतीय मानक ब्युरो आयएस 19562 : 2026)
हे पण वाचा: शेळी पालन ऑनलाईन अर्ज: महाराष्ट्र पशुपालन अनुदान योजना
चाऱ्याची तपासणी कुठे होते?
सुका चारा आणि मुरघासातील विविध घटकांची तपासणी करण्यासाठी GR नुसार खालील प्रयोगशाळांमध्ये सुविधा उपलब्ध आहे:
- पशुसंवर्धन विभागांतर्गत पशुखाद्य विश्लेषण प्रयोगशाळा, गोखलेनगर, पुणे.
- बुरशी प्रादुर्भावाच्या तपासणीसाठी भारतरत्न अटलबिहारी वाजपेयी राज्यस्तरीय रोग अन्वेषण संस्था, औंध, पुणे.
- महाराष्ट्र पशु व मत्स्य विज्ञान विद्यापीठ अंतर्गत पशुवैद्यकीय महाविद्यालयातील प्रयोगशाळा.
- सेंटर फॉर ॲनालिसिस ॲण्ड लर्निंग इन लाईव्हस्टॉक ॲण्ड फुड (काफ), एनडीडीबी, आनंद, गुजरात.
- नॅशनल इन्स्टिट्युट ऑफ ॲनिमल न्युट्रीशन ॲण्ड फिजीऑलॉजी, बेंगलोर.
- शासनमान्य खाद्य विश्लेषण प्रयोगशाळा.
हे पण वाचा: खरीप पीक विमा योजना (PMFBY): GR संपूर्ण माहिती
शेतकरी आणि पशुपालकांनी काय लक्षात ठेवावे?
- दुष्काळ काळात चारा खरेदीसाठी सुका चारा कमाल ₹12 आणि मुरघास कमाल ₹8 प्रति किलो, हा GR मधील आधारभूत दर आहे.
- हे दर वाहतूक खर्च वगळून आहेत. वाहतुकीचा दर परिवहन आयुक्तांनी ठरवल्याप्रमाणे लागू होईल.
- खरेदीची कार्यवाही जिल्हास्तरीय दुष्काळ व्यवस्थापन कार्यकारी समिती करेल. त्यामुळे आपल्या जिल्ह्यातील प्रक्रियेची माहिती जिल्हा प्रशासनाकडूनच घ्यावी.
- सुका चारा कोरडा (ओलावा 15% पर्यंत), बुरशी-कीड-माती नसलेला असावा. ज्वारी, बाजरीच्या चाऱ्याला प्राधान्य आहे.
- मुरघास हवाबंद आणि बुरशीमुक्त असावा, आणि वरील तक्त्यातील मानकांप्रमाणे असावा.
- हे दर 2026-27 च्या दुष्काळ कालावधीसाठीच लागू आहेत.
टीप: या निर्णयाची माहिती पशुसंवर्धन मंत्री पंकजा मुंडे यांनी 30 ऑक्टोबर 2026 रोजी दिली (स्रोत: Mid-day; साम टीव्ही).
हे पण वाचा: महाडीबीटी पोर्टल शेतकरी योजना यादी
मुरघास सुका चारा किंमत GR PDF डाउनलोड
संपूर्ण शासन निर्णय वाचण्यासाठी खालील अधिकृत लिंकवर क्लिक करा:
- GR PDF: मुरघास आणि सुक्या चाऱ्याची किंमत निश्चित करणे GR (संकेतांक 202610301028379145) डाउनलोड करा
- अधिकृत स्रोत: महाराष्ट्र शासन GR पोर्टल (gr.maharashtra.gov.in)
हे पण वाचा: शेततळे अनुदान योजना: संपूर्ण माहिती
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
1) सुका चाऱ्याचा कमाल दर किती ठरला आहे?
GR नुसार सुका चाऱ्याची कमाल आधारभूत किंमत ₹12 प्रति किलो आहे (वाहतूक खर्च वगळून).
2) मुरघासाचा दर किती आहे?
मुरघासाची कमाल आधारभूत किंमत ₹8 प्रति किलो आहे (वाहतूक खर्च वगळून).
हे पण वाचा: कर्जमाफी 4000 कोटी निधी वितरित GR
3) वाहतूक खर्च या दरात धरला आहे का?
नाही. दोन्ही दर वाहतूक खर्च वगळून आहेत. वाहतुकीचे दर परिवहन आयुक्त वेळोवेळी ठरवतील त्याप्रमाणे लागू राहतील.
4) हे दर कधीपर्यंत लागू राहतील?
मदत व पुनर्वसन विभागाने जाहीर केलेल्या सन 2026-27 मधील दुष्काळाच्या कालावधीसाठी हे दर लागू राहतील.
हे पण वाचा: केशरी रेशन कार्ड शेतकरी DBT GR: धान्याऐवजी ₹170 थेट खात्यात
5) चारा खरेदीची कार्यवाही कोण करणार?
अभ्यासगटाच्या अहवालात शिफारस केलेली “जिल्हास्तरीय दुष्काळ व्यवस्थापन कार्यकारी समिती” अहवालानुसार आणि मदत व पुनर्वसन विभागाच्या निर्देशांनुसार कार्यवाही करेल.
निष्कर्ष
दुष्काळात चाऱ्याचे दर मनमानी वाढू नयेत आणि जनावरांना चांगल्या दर्जाचा चारा मिळावा, यासाठी हा GR महत्त्वाचा आहे. सुका चारा ₹12 आणि मुरघास ₹8 प्रति किलो (कमाल, वाहतूक वगळून) असे दर ठरले असून दर्जाचे स्पष्ट नियमही दिले आहेत. ही माहिती आपल्या गावातील शेतकरी आणि पशुपालक मित्रांपर्यंत नक्की शेअर करा. अशाच नवीन GR आणि शेती योजनांच्या अपडेटसाठी कृषी दवंडी ला नियमित भेट द्या.
