चारा टंचाई उपाययोजना: नमस्कार शेतकरी मित्रांनो, यंदा पावसाने ओढ दिली, पाऊस सगळीकडे सारखा पडला नाही आणि खरिपाचे उत्पादनही घटले. त्यात रब्बीची पेरणीही कमी होण्याची शक्यता आहे. याचा सगळ्यात मोठा फटका बसतो तो आपल्या जनावरांना, कारण गोठ्यात चारा कमी पडू लागतो. हीच अडचण लक्षात घेऊन महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागाने दिनांक 02 नोव्हेंबर 2026 रोजी चारा टंचाईवर मात करण्यासाठी मार्गदर्शक सूचनांचे शासन परिपत्रक काढले आहे.
या परिपत्रकात चारा बियाणे, कमी पाण्यात येणारी चारा पिके, चारा साक्षरता अभियान, सरकारी प्रक्षेत्रांवर चारा लागवड आणि चारा कापणी यंत्रांची माहिती अशा अनेक गोष्टींबाबत अधिकाऱ्यांना आदेश दिले आहेत. यामध्ये नेमके काय ठरले आहे आणि त्याचा आपल्याला कसा उपयोग होऊ शकतो, हे सोप्या भाषेत समजून घेण्यासाठी हा लेख शेवटपर्यंत नक्की वाचा.
हे पण वाचा: Murghas Chara Kimat GR: मुरघास आणि सुका चारा किंमत ठरली, किलोला किती रुपये?

Table of Contents
चारा टंचाई उपाययोजना GR थोडक्यात
| विभाग | कृषी विभाग, महाराष्ट्र शासन |
| प्रकार | शासन परिपत्रक (मार्गदर्शक सूचना) |
| परिपत्रक क्रमांक | बैठक-2026/प्र.क्र.198/10-अे (ई-1862915) |
| दिनांक | 02 नोव्हेंबर 2026 |
| संकेतांक | 202611021129051746 |
| विषय | सन 2026-27 मधील दुष्काळजन्य परिस्थितीच्या अनुषंगाने राज्यातील चारा टंचाईवर मात करण्यासाठी कृषी विभागामार्फत करावयाच्या उपाययोजनांबाबत मार्गदर्शक सूचना |
| कोणासाठी उपयोगी | पशुधन असलेले शेतकरी व पशुपालक (चारा पिकांबाबत मार्गदर्शन, बियाणे नियोजन, प्रशिक्षण शिबिरे) |
| निधी | या परिपत्रकात कोणत्याही रकमेचा किंवा अनुदानाचा उल्लेख नाही |
हे परिपत्रक का काढले? (समस्या काय आहे)
परिपत्रकाच्या प्रस्तावनेत स्पष्ट सांगितले आहे की, सन 2026 च्या नैऋत्य मोसमी पावसात झालेली तूट, पावसाचे असमान वितरण, खरीप पिकांच्या उत्पादनात झालेली घट आणि रब्बी हंगाम 2026 मधील संभाव्य कमी पेरणी क्षेत्र यामुळे पशुधनासाठी लागणाऱ्या चाऱ्याच्या उपलब्धतेवर वाईट परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
हे पण वाचा: गाळपेरा जमीन चारा लागवड GR: धरणातील जमीन आता चाऱ्यासाठी मिळणार
यावर उपाय सुचवण्यासाठी दि. 06.10.2026 च्या शासन निर्णयानुसार एक अभ्यासगट नेमला होता. या अभ्यासगटाने दि. 27.10.2026 रोजी अहवाल दिला. त्यात चारा उत्पादन वाढवणे, कमी पाण्यात येणाऱ्या व बहुकापणी चारा पिकांना प्रोत्साहन देणे, चारा बियाण्यांची उपलब्धता सुनिश्चित करणे, शासकीय जमिनीवर चारा लागवड, चारा उत्पादनाची प्रात्यक्षिके आणि उपलब्ध यंत्रसामग्रीचा वापर अशा शिफारशी होत्या. यापैकी कृषी विभागाशी संबंधित शिफारशी प्रत्यक्ष शेतापर्यंत पोहोचवण्यासाठी हे परिपत्रक काढण्यात आले आहे. दुष्काळ व्यवस्थापन संहिता 2020 मध्ये चारा टंचाईच्या काळात कृषी विभागाने करायची कामे नमूद आहेत, याचाही परिपत्रकात उल्लेख आहे.
परिपत्रकात नेमके काय ठरले? (मुख्य निर्णय)
1. चारा बियाण्यांची उपलब्धता व नियोजन
- रब्बी हंगाम 2026 मध्ये चारा बियाण्यांची कमतरता भासू नये म्हणून आयुक्त (कृषी) यांनी चारा पिकांसाठी लागणाऱ्या बियाण्यांची जिल्हानिहाय व पिकनिहाय मागणी पशुसंवर्धन विभागाच्या अधिकाऱ्यांसोबत ठरवायची आहे.
- त्यानुसार महाबीज, राष्ट्रीय बियाणे महामंडळ, एच.आय.एल., कृभको, एन.एफ.एल., आय.एफ.एफ.डी.सी., आय.सी.ए.आर., के.व्ही.के. इत्यादींच्या समन्वयाने बियाणे उपलब्ध करण्यासाठी कार्यवाही करायची आहे. यात केंद्र शासनाच्या सूचना, नोंदणी, परवाना इत्यादींचे काटेकोर पालन करायचे आहे.
- कमी पाण्यात येणारी, कमी कालावधीत उत्पादन देणारी आणि एकापेक्षा जास्त वेळा कापणी करता येणारी चारा पिके घेण्यास प्राधान्य द्यायचे आहे.
- स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार, सिंचनाची उपलब्धता आणि पीक कालावधी पाहून योग्य चारा पिकांची शिफारस शेतकऱ्यांना जिल्हा व तालुका स्तरावरील पशुसंवर्धन अधिकाऱ्यांच्या समन्वयाने करायची आहे.
हे पण वाचा: कडबा कुट्टी मशीन अनुदान: ऑनलाईन अर्ज संपूर्ण माहिती
2. बहुकापणी व कमी पाण्यातील चारा पिकांना प्रोत्साहन, चारा साक्षरता अभियान
- स्थानिक परिस्थितीनुसार मका, ज्वारी, बाजरी, न्यूट्रीफीड, शुगरग्रेझ व इतर योग्य चारा पिकांच्या लागवडीबाबत तांत्रिक मार्गदर्शन केले जाईल.
- जिथे सिंचनाची सोय आहे अशा भागात रब्बी हंगामात चारा पिकांची लागवड वाढवण्यासाठी बियाणे, खतांचा संतुलित वापर, पाणी व्यवस्थापन, पेरणीची योग्य वेळ, कापणी व पुनर्वाढ, साठवणूक आणि अपव्यय कमी करणे याबाबत कृषी विभागाचे क्षेत्रीय कर्मचारी पशुसंवर्धन विभाग, कृषी विज्ञान केंद्रे व कृषी विद्यापीठांसोबत मार्गदर्शन करतील.
- चारा पिकांची लागवड, उत्पादन खर्च, अपेक्षित उत्पादन, कापणीचे नियोजन, पाण्याचा काटकसरीने वापर आणि चाऱ्याचे संवर्धन व मूल्यवर्धन यावर शेतकरी प्रशिक्षण / मार्गदर्शन शिबिरे आयोजित केली जातील.
- चारा लागवडीचे तंत्र, खत व्यवस्थापन, अल्प कालावधीचे गवत व हंगामी चारा पिके याबाबत जागरूकता वाढवण्यासाठी कृषी विभागाच्या नियमित विस्तार कार्यक्रमांचा वापर केला जाईल.
3. कृषी विभागाच्या जमिनीवर चारा लागवड
- कृषी विद्यापीठे, तालुका बीज गुणन केंद्रे व महाबीज इत्यादींकडील जमिनींचा आढावा घेऊन, शक्य असेल आणि सुविधा असतील तिथे रब्बी हंगामात मका, न्यूट्रीफीड, शुगरग्रेज, ज्वारी, बाजरी यासारख्या चारा पिकांची प्राधान्याने लागवड केली जाईल.
- हायड्रोपोनिक, अझोला आणि बिनकाटेरी निवडुंग लागवड यासारख्या पर्यायी चारा उत्पादन पद्धतींचा कार्यक्रम कृषी विद्यापीठांमार्फत मोहीम स्वरूपात राबवला जाईल.
- संबंधित संस्था उपलब्ध जमीन, सिंचन, निविष्ठा व अपेक्षित उत्पादन पाहून चारा लागवडीचा नियोजन आराखडा तयार करतील.
- कृषी विद्यापीठे व बीज गुणन केंद्रांच्या प्रक्षेत्रावर प्रात्यक्षिक चारा लागवड प्लॉट तयार केले जातील. त्यांचा उपयोग शेतकरी प्रशिक्षण, प्रात्यक्षिके आणि तंत्रज्ञान प्रसारासाठी होईल.
- हे करताना त्या जमिनींचा मूळ उद्देश आणि प्रचलित कार्यपद्धती पाळायची आहे.
हे पण वाचा: नाविन्यपूर्ण योजना GR: गाई म्हशी गट वाटप माहिती
4. चारा कापणी व गठ्ठे बांधणीसाठी यंत्रसामग्री
जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी यांनी आपल्या भागातील कस्टम हायरिंग सेंटर आणि कृषी औजारे बँक यांची व त्यांच्याकडील यंत्रसामग्रीची माहिती शेतकऱ्यांना आणि पशुसंवर्धन विभागाच्या अधिकाऱ्यांना उपलब्ध करून द्यायची आहे. त्यानंतर पशुसंवर्धन विभागाचे अधिकारी पुढील कार्यवाही करतील.
5. चारा क्षेत्राचे मॅपिंग व FPO नेटवर्क
जिल्ह्यातील उपलब्ध चारा व चारा पिकांखालील क्षेत्राचे मॅपिंग आणि सूक्ष्म नियोजन करण्यासाठी चारा पिकांखालील क्षेत्र, पिकनिहाय पेरणी क्षेत्र, अपेक्षित उत्पादन (पीक अवशेषांसह) तसेच चारा उत्पादक शेतकरी आणि शेतकरी उत्पादक संस्था/कंपन्या (FPO/FPC) यांचे नेटवर्क तयार करण्यासाठी लागणारी माहिती जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी वेळोवेळी देतील.
हे पण वाचा: फार्म मशिनरी बँक योजना महाराष्ट्र मराठी माहिती
अंमलबजावणी कोण करणार? (नोडल अधिकारी)
| स्तर | नोडल अधिकारी |
|---|---|
| कृषी आयुक्त स्तर | संचालक, विस्तार व प्रशिक्षण |
| विभाग स्तर | संबंधित विभागीय कृषी सहसंचालक |
| जिल्हा स्तर | संबंधित जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी |
| तालुका स्तर | संबंधित तालुका कृषी अधिकारी |
- कृषी विभाग आणि पशुसंवर्धन विभागाचे विभागीय, जिल्हा व तालुका स्तरावरील अधिकारी एकमेकांच्या समन्वयाने काम करतील.
- आयुक्त (कृषी), विभागीय कृषी सहसंचालक व जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी नियमित आढावा घेतील. आयुक्त कृषी गरजेनुसार स्वतंत्र सूचना काढतील.
- महाराष्ट्र राज्य कृषी शिक्षण व संशोधन परिषद कृषी विज्ञान केंद्रे व कृषी विद्यापीठांना स्वतंत्र सूचना देईल.
हे पण वाचा: कृषी यांत्रिकीकरण योजना सर्व GR
शेतकऱ्यांनी काय लक्षात ठेवावे?
- हे मार्गदर्शक सूचनांचे परिपत्रक आहे. यात कोणतेही थेट अनुदान, रक्कम, अर्ज प्रक्रिया किंवा अर्जाची अंतिम तारीख दिलेली नाही.
- चारा पिकांबाबत मार्गदर्शन, प्रशिक्षण शिबिरे आणि कोणते चारा पीक घ्यावे याची शिफारस कृषी विभागाचे क्षेत्रीय कर्मचारी पशुसंवर्धन विभागासोबत करणार आहेत. तालुका स्तरावर यासाठी तालुका कृषी अधिकारी नोडल अधिकारी आहेत.
- चारा कापणी व गठ्ठे बांधणीसाठी आपल्या भागातील कस्टम हायरिंग सेंटर / कृषी औजारे बँकेची माहिती जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी उपलब्ध करून देणार आहेत.
- कृषी विद्यापीठे व बीज गुणन केंद्रांवर प्रात्यक्षिक चारा प्लॉट तयार होणार आहेत, ते शेतकरी प्रशिक्षणासाठी वापरले जाणार आहेत.
चारा टंचाई उपाययोजना GR PDF डाउनलोड
- शासन परिपत्रक PDF (दि. 02.11.2026, संकेतांक 202611021129051746): येथे क्लिक करा
- अधिकृत संकेतस्थळ (शासन निर्णय): gr.maharashtra.gov.in
- कृषी विभाग: krishi.maharashtra.gov.in
हे पण वाचा: शेततळे अनुदान योजना: संपूर्ण माहिती
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
प्रश्न 1: चारा टंचाई उपाययोजनेचे हे परिपत्रक कोणत्या विभागाने आणि कधी काढले?
उत्तर: महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागाने दिनांक 02 नोव्हेंबर 2026 रोजी हे शासन परिपत्रक काढले आहे. त्याचा संकेतांक 202611021129051746 आहे.
प्रश्न 2: या परिपत्रकात कोणत्या चारा पिकांचा उल्लेख आहे?
उत्तर: मका, ज्वारी, बाजरी, न्यूट्रीफीड, शुगरग्रेझ व इतर योग्य चारा पिके. कमी पाण्यात येणाऱ्या, कमी कालावधीत उत्पादन देणाऱ्या आणि अनेकदा कापणी करता येणाऱ्या पिकांना प्राधान्य दिले आहे.
हे पण वाचा: अतिवृष्टी बाधित शेतकऱ्यांना मदत GR: ₹264 कोटी मंजूर, तुमचा जिल्हा आहे का?
प्रश्न 3: यात पैसे किंवा अनुदान मिळणार आहे का?
उत्तर: नाही. या परिपत्रकात कोणत्याही रकमेचा किंवा अनुदानाचा उल्लेख नाही. हे अधिकाऱ्यांसाठी मार्गदर्शक सूचनांचे परिपत्रक आहे.
प्रश्न 4: पर्यायी चारा उत्पादनाच्या कोणत्या पद्धती सांगितल्या आहेत?
उत्तर: हायड्रोपोनिक, अझोला आणि बिनकाटेरी निवडुंग लागवड. हा कार्यक्रम कृषी विद्यापीठांमार्फत मोहीम स्वरूपात राबवायचा आहे.
हे पण वाचा: शेळी पालन ऑनलाईन अर्ज: पशुपालन अनुदान व कर्ज योजना
प्रश्न 5: तालुका स्तरावर याचे नोडल अधिकारी कोण आहेत?
उत्तर: तालुका स्तरावर संबंधित तालुका कृषी अधिकारी आणि जिल्हा स्तरावर जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी नोडल अधिकारी आहेत.
निष्कर्ष
दुष्काळाच्या काळात जनावरांना चारा मिळणे हा मोठा प्रश्न असतो. कृषी विभागाच्या या परिपत्रकामुळे रब्बीत चारा बियाण्यांचे नियोजन, कमी पाण्यातील चारा पिकांचे मार्गदर्शन, प्रशिक्षण शिबिरे आणि सरकारी प्रक्षेत्रांवर चारा लागवड यांना वेग मिळेल. ही माहिती आपल्या गावातील पशुपालक शेतकरी मित्रांपर्यंत नक्की शेअर करा आणि अशाच नवीन GR आणि योजनांच्या माहितीसाठी कृषी दवंडी ला नियमित भेट देत रहा.
